صندوق اهرمی در سالهای گذشته یکی از پرسروصداترین ابزارهای بازار سرمایهٔ ایران بوده — هم بهخاطر بازدهیهای چشمگیر در روندهای صعودی و هم بهخاطر زیانهای سنگین در ریزشها. هر دو از یک سرچشمه میآیند: اهرم.
در این نوشته میبینیم اهرم در این صندوقها چطور کار میکند، تفاوت واحد ممتاز و عادی در چیست، و چرا این ابزار شمشیری دولبه است.
صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایهگذاری سهامی است که سرمایهگذارانش را به دو گروه با نقشهای متفاوت تقسیم میکند. یک گروه سود کمتر ولی مطمئنتر میخواهد، گروه دیگر حاضر است ریسک بیشتری بپذیرد تا بازدهی بیشتری به دست آورد. صندوق این دو تقاضا را به هم وصل میکند: سرمایهٔ گروه اول عملاً در اختیار گروه دوم قرار میگیرد و بازدهی گروه دوم را «اهرمی» میکند.
اگر از جمله افرادی هستید که قصد سرمایهگذاری در صندوقهای سهامی را دارید؛ ولی از طرفی مایل هستید تا از امکانات اعتباردهی نیز استفاده کنید، احتمالاً صندوقهای اهرمی انتخاب مناسبی برای شما خواهد بود. صندوقهای اهرمی نیز مانند صندوقهای تضمین اصل سرمایه، دو نوع واحد ممتاز و واحد عادی دارند.
واحد عادی و واحد ممتاز: تفاوت در چیست؟
واحدهای عادی تضمین سود دارند و این تضمین توسط سرمایهگذاران واحدهای ممتاز صورت گرفته است. در ازای تحمل این ریسک توسط واحدهای ممتاز درصورت ایجاد بازدهی، بخش عمدهای از سود به واحدهای ممتاز میرسد و این مکانیزم منجر میشود که ریسک واحدهای ممتاز بالاتر رفته و از طرفی امکان کسب سودِ بهمراتب بیشتر از کلیت بازار برای سرمایهگذاران فراهم شود.
اهرم چطور کار میکند؟
سازوکار را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: بازدهی سبد صندوق ابتدا سهم تضمینشدهٔ واحدهای عادی را میپردازد و هر چه باقی بماند به واحدهای ممتاز میرسد.
نتیجه این است که دارندهٔ واحد ممتاز روی سرمایهای بزرگتر از پول خودش سود و زیان میکند. اگر سبد صندوق رشد کند، مابهالتفاوت میان بازدهی سبد و سود ثابتی که به عادیها داده شده به ممتازها اضافه میشود. اگر سبد بریزد، ممتازها نهتنها زیان سهم خودشان را میپذیرند، بلکه باید سود تضمینشدهٔ عادیها را هم از محل دارایی خود تأمین کنند.
هرچه نسبت واحدهای عادی به ممتاز بزرگتر باشد این اثر شدیدتر است. به همین دلیل ضریب اهرم عدد ثابتی نیست و با ورود و خروج سرمایهگذاران تغییر میکند؛ پیش از سرمایهگذاری باید وضعیت روز صندوق را در امیدنامه و گزارشهای دورهای آن دید.
چرا شمشیر دولبه است؟
اهرم جهتدار نیست؛ فقط بزرگ میکند. همان مکانیزمی که در بازار صعودی بازدهی واحد ممتاز را چند برابر بازدهی شاخص میکند، در بازار نزولی زیان را هم به همان نسبت بزرگ میکند — و این بار با یک بار اضافه: تعهد پرداخت سود واحدهای عادی سر جای خود باقی است.
پیامد عملی این است که صندوق اهرمی ابزار «نگهداری و فراموشکردن» نیست. در دورههای رکود طولانی، فشار تأمین سود عادیها میتواند بخش قابلتوجهی از سرمایهٔ ممتازها را از بین ببرد.
ریسکی که کمتر دیده میشود: فاصلهٔ قیمت با NAV
واحدهای ممتاز صندوقهای اهرمی روی تابلوی بورس معامله میشوند و مثل هر دارایی دیگری قیمتشان را عرضه و تقاضا تعیین میکند. این قیمت میتواند بالاتر یا پایینتر از ارزش خالص داراییهای صندوق (NAV) باشد.
پس خریدار یک ریسک دوم هم دارد: ممکن است سبد صندوق رشد کند ولی حباب قیمتی خالی شود و در عمل سودی نصیب سرمایهگذار نشود. بررسی نسبت قیمت به NAV پیش از خرید، به اندازهٔ بررسی عملکرد سبد اهمیت دارد.
تفاوت صندوق اهرمی با صندوق تضمین اصل سرمایه
هر دو ساختار دو ردهٔ واحد دارند و در هر دو، یک گروه ریسک گروه دیگر را میپذیرد. تفاوت در چیزی است که تضمین میشود: در صندوق تضمین اصل سرمایه، آنچه حفظ میشود اصل پول سرمایهگذار عادی است؛ در صندوق اهرمی، آنچه تعیین میشود سود واحد عادی است. هدف صندوق تضمین، کاهش ریسک است؛ هدف صندوق اهرمی، بزرگکردن بازدهی واحد ممتاز.
صندوق اهرمی مناسب چه کسی است؟
- کسی که به بازار سهام دید صعودی دارد و میخواهد بیش از شاخص بازدهی بگیرد.
- کسی که افق سرمایهگذاری میانمدت دارد و توان تحمل نوسان شدید را دارد.
- کسی که سبدش را متنوع کرده و صندوق اهرمی تنها بخشی از آن است، نه همهٔ آن.
در مقابل، این ابزار برای پولی که به آن در کوتاهمدت نیاز دارید یا برای سرمایهگذاری که تحمل زیان سنگین ندارد، انتخاب مناسبی نیست.
چطور یک صندوق اهرمی را بررسی کنیم؟
اولین قدم برای انتخاب، توجه به مدیر صندوق و همچنین بازارگردانی صندوق است. در مرحلهی دوم، بررسی پیشینهی صندوق و سایر صندوقهای تحت مدیریت مدیر صندوق قرار دارد.
قدم بعدی بررسی و تحلیل سبد سرمایهگذاری صندوق در طول زمان است. در هنگام بررسی سبد صندوق میتوان به نکاتی مثل فعالیت در بازار اختیار معامله، آتی، میزان توجه مدیران صندوق به صنایع مختلف، بررسی میزان ریسک، تمرکز صندوق، عملکرد صندوق در دورههای رونق و رکود بازار، تحلیل و بررسی ارزش داراییهای صندوق و… توجه کرد.
و در نهایت دو نکتهای که مخصوص صندوقهای اهرمی است: نسبت فعلی واحدهای عادی به ممتاز (که شدت اهرم را تعیین میکند) و فاصلهٔ قیمت تابلو با NAV در روز خرید.
میخواهید عمیقتر یاد بگیرید؟ آموزش تحلیل بنیادی بورس — از خواندن صورتهای مالی تا ارزشگذاری سهام و انتخاب سهم، در دورهٔ جامع تحلیل بنیادی.
سوالات متداول درباره صندوق اهرمی
اهرم صندوق همیشه ثابت است؟
u003cpu003eخیر. نسبت اهرم با تغییر نسبت واحدهای عادی به ممتاز و با تغییر ارزش داراییهای صندوق جابهجا میشود. بنابراین اهرم مؤثری که در زمان خرید وجود دارد ممکن است با اهرمی که بعداً تجربه میکنید متفاوت باشد.u003c/pu003e
آیا واحد عادی صندوق اهرمی هم پرریسک است؟
u003cpu003eخیر. واحد عادی سود تقریباً تضمینشده و محدود دریافت میکند و پروفایل ریسک آن به یک صندوق درآمد ثابت نزدیک است. ریسک اهرم روی دوش دارندگان واحد ممتاز است که در مقابل، مازاد بازدهی صندوق را دریافت میکنند.u003c/pu003e
تفاوت صندوق اهرمی با خرید اعتباری سهام چیست؟
u003cpu003eدر خرید اعتباری شما مستقیماً به کارگزار بدهکار میشوید، بهره میپردازید و در صورت افت قیمت با فروش اجباری روبهرو میشوید. در صندوق اهرمی، اهرم درون ساختار صندوق و از محل تضمین سود واحدهای عادی ایجاد میشود؛ نه بدهی شخصی دارید و نه فروش اجباری، اما نوسان واحد ممتاز همچنان چند برابر بازار است.u003c/pu003e
خواندنیهای مرتبط
- صندوقهای سرمایهگذاری: درآمد ثابت، مختلط و سهامی
- ریسک و بازده در بورس
- ارزشسنجی سهام و مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای
این نوشته بخشی از راهنمای جامع آموزش بورس از صفر تا صد است؛ برای دیدن مسیر کامل یادگیری به آن سر بزنید.
