ارکان بازار سرمایه ایران و وظایف هر نهاد

بازار سرمایهٔ ایران یک نهاد واحد نیست؛ مجموعه‌ای از نهادهاست که هر یک نقش مشخصی دارند — از قانون‌گذاری و نظارت تا نگهداری اوراق و اجرای معامله. شناختن این ساختار برای سرمایه‌گذار فقط دانش تشریفاتی نیست: وقتی نمادی متوقف می‌شود، وقتی مجوزی صادر یا لغو می‌شود، یا وقتی قاعده‌ای عوض می‌شود، می‌دانید تصمیم از کجا آمده و پیگیری‌اش را از کجا بگیرید.

در این نوشته ارکان بازار سرمایه ایران و وظیفهٔ هر نهاد را مرور می‌کنیم.

در ادامه‌ی مقاله آموزش بورس کاربردی ما نهادهای مرتبط با بورس اوراق بهادار را به صورت مختصر بررسی خواهیم کرد.

نهادهای فعال در بازار سرمایه شامل:

1- کارگزاری‌ها
2- بازارگردانان
3- مشاوران سرمایه‌گذاری
4- موسسه‌های رتبه‌بندی
5- صندوق‌های سرمایه‌گذاری
6- شرکت‌های سرمایه‌گذاری
7- شرکت‌های پردازش اطلاعات مالی
8- شرکت‌های تامین سرمایه
9- صندوق‌های بازنشستگی

هستند.

کارگزارای‌های بورس

برای فعالیت در بازار بورس و فرابورس، باید ابتدا با کارگزارای‌های بورس آشنا شوید. در واقع این شرکت‌ها واسط بین معامله‌گران هستند. فرایند عضویت در بورس را در این شرکت‌ها انجام می‌شود و اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آن‌ها معامله می‌کنند، همچنین از معاملاتی که معامله‌گران انجام می‌دهند کارمزد گرفته می‌شود.
کارگزاری نهادی است که به‌نوعی واسطه‌ی میان فروشندگان و خریداران اوراق بهادار هستند و منبع اصلی درآمدی آن‌ها به طور عمده از محل کارمزد معاملات است.
برخی از کارگزاری‌ها خدماتی جانبی مانند، دوره‌های آموزشی، بسته‌های تحلیلی و … را به مشتریان خود ارائه می‌کنند. از دیگر خدماتی که مشتریان به آن توجه ویژه‌ای دارند، بسته‌های اعتباری است.

بازارگردان‌ها

این شرکت‌ها تلاش می‌کنند از ایجاد نوسانات قیمتی شدید جلوگیری شود. هنگامی که قیمت سهام یک شرکت براساس اخبار اقتصادی در نوسان است، این شرکت‌ها مطابق وظیفه‌شان اطلاعات شرکت و شرایط را بررسی می‌کنند و برای رساندن سهام به قیمتی مناسب اقدام می‌کنند.
بازارگردانی طبق قانون به این شکل تعریف می‌شود: «فعاليت‌هاي بازارگردان طبق قانون با هدف تنظيم عرضه‌وتقاضا، تحديد دامنة نوسان قيمت و افزايش نقدپذیری ورقة بهادار انجام مي‌شود.» به این شکل نیز تعریف شده است: «بازارگردان کارگزار/معامله‌گری است که با اخذ مجوز لازم با تعهد به افزایش نقدشوندگی و تنظیم عرضه‌وتقاضای اوراق بهادار معین و تحدید دامنۀ نوسان قیمت آن، به دادوستد آن اوراق می‌پردازد.
تلاش بازارگردان ^[1] کنترل عرضه و تقاضا و در نتیجه کنترل قیمت است. این نوع از شرکت‌ها یا صندوق‌ها بخش زیادی از سهام را در اختیار دارند و با استفاده از آن می‌توانند عرضه‌وتقاضا را کنترل و از هیجانات بکاهند. عملکرد بازارگردان در شرایط هیجانی، نمود بیشتری دارد.
اصلی‌ترین اثر فعالیت بازارگردان، افزایش نقدپذیری و عمق بازار است که فواید زیادی را به‌خصوص برای سرمایه‌گذاران خرد در پی خواهد داشت.
فعالیت بازارگردانی، بالقوه به‌دلیل کسب سود نیست؛ ولی اصلی‌ترین سود ایجادشده برای آن‌ها در زمان معامله‌ی اختلاف قیمت خریدوفروش سهام است.
طبق ماده‌ی ۶ قانون سازمان بورس، بازارگردان‌ها موظف‌اند فعالیت بازارگردانی اوراق بهادار را در کد بازارگردانی انجام دهند. برای انتقال اوراق به کد بازارگردانی، باید فرمی را تکمیل کنند که به تأیید مالک یا مالکان ورقه‌ی بهادار رسیده است و به شرکت سپرده‌گذاری مرکزی تحویل دهند تا تعداد اوراق به کد بازارگردان منتقل شود. پس از آن باید به بازارگردان برای انجام معاملات، ایستگاه معاملاتی ^[2] اختصاص یابد. بازارگردان‌ها موظف‌اند در مقاطع سه‌ماهه تمامی معاملات ورقه‌ی بهادار، دریافت‌ها، پرداخت‌ها، هزینه‌ها و درآمدهای مرتبط با بازارگردانی را در سرفصل حساب‌های جداگانه ثبت کنند و به سازمان بورس و اوراق بهادار اطلاع دهند.

شرکت‌های مشاوره سرمایه‌گذاری

این شرکت‌ها را به‌عنوان شخصیت‌های حقوقی می‌شناسند که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های بازار سرمایه ایران در نظر گرفته می‌شوند. تمامی افراد می‌توانند به‌راحتی از اطلاعات پردازش‌شده‌ی این شرکت‌ها برای تصمیم‌گیری درباره‌ی سرمایه‌گذاری‌های خود استفاده کنند. این شرکت‌ها، شرکت‌های مختلف بورسی را بررسی کرده و به افراد، سازمان‌ها و نهادها مشاوره می‌دهند.

موسسه‌های رتبه‌بندی

این مؤسسه‌ها با دانش تخصصی خود به رتبه‌بندی بازار سرمایه‌ی ایران می‌پردازند. موسسه‌های رتبه‌بندی ^[3] با سنجش میزان ریسک اوراق بهادار به رتبه‌بندی آن‌ها می‌پردازند که به سرمایه‌گذاران، اعتباردهندگان و قانون‌گذاران در تصمیم‌گیری‌هایشان کمک می‌کند.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری بورس

افرادی که دانش کافی برای سرمایه‌گذاری در بازار بورس را ندارند، سرمایه‌گذاری‌های خود را توسط این صندوق‌ها انجام می‌دهند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری به‌جای افراد مبتدی سرمایه‌گذاری می‌کنند. افرادی که ریسک‌پذیر نیستند نیز توسط این صندوق‌ها در بورس سرمایه‌گذاری می‌کنند؛ چرا که از پیچیدگی‌های انجام این کار رها می‌شوند.
اکنون شما با مطالعه مقاله جامع آموزش بورس می‌دانید که در صورت ریسک‌پذیر نبودن این نوع صندوق‌ها می‌تواند برای شما مناسب باشد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک

نهادی مالی است که فعالیت اصلی آن سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار است و مالکان آن به نسبت سرمایه‌گذاری خود، در سود و زیان صندوق شریک‌اند.
این صندوق‌ها نقشی کلیدی به‌عنوان واسطه‌ی مالی بازی می‌کنند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک ^[4]، منابع حاصل از فروش واحدهای سرمایه‌گذاری را در تشکیل سبدی از دارایی‌ها (عمدتاً اوراق بهادار) استفاده می‌کنند.
صندوق‌ها با تجمیع سرمایه‌های خرد در تأمین مالی نهادهای نیازمند وجوه نقشی پررنگ دارند، همچنین می‌توانند با حضور در بازار ثانویه به افزایش کارایی بازارها کمک کنند.
رشد روزافزون صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک به حرفه‌ای‌ترشدن فضای سرمایه‌گذاری منجر شده است و همچنین شرایط را برای توسعه ابزاری‌های مالی گوناگون هموار ساخته است.

شرکت‌های سبدگردان

بر اساس قانون بازار اوراق بهادار، سبدگردان شخصیتی حقوقی است که در قالب قراردادی مشخص و به‌منظور کسب انتفاع، به خریدوفروش اوراق بهادار برای سرمایه‌گذار می‌پردازد.
یکی دیگر از روش‌های سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، استفاده از خدمات شرکت‌های سبدگردانی است. عموماً افرادی که سرمایه‌ی فراوانی دارند و خواهان مدیریت سبد به‌صورت شخصی‌سازی‌شده هستند، به‌جای استفاده از صندوق‌های سرمایه‌گذاری از خدمات سبدگردانی استفاده می‌کنند.
قراردادهای سبدگردانی عموماً یک ساله هستند و کارمزد و شرایط مالی قراردادها، انعطاف‌پذیری بیشتری نسبت به صندوق‌ها دارد.

شرکت‌های پردازش اطلاعات

برای اینکه سرمایه‌گذاران بتوانند درباره‌ی سهام شرکت‌ها و خریدوفروش آن تصمیم درستی بگیرند، به اطلاعات به‌روز نیاز دارند. بنابراین شرکت‌های پردازش اطلاعات با تحلیلی که از بازار بورس ارائه می‌کنند به سرمایه‌گذاران برای تصمیم‌گیری درباره‌ی سهامشان کمک می‌کنند.

شرکت‌های تامین سرمایه

شرکتی است که به‌عنوان واسطه بین ناشر اوراق بهادار و عموم سرمایه‌گذاران فعالیت می‌کند و می‌تواند فعالیت‌های کارگزاری، معامله‌گری، بازارگردانی، مشاوره، سبدگردانی، پذیره‌نویسی، تعهد پذیره‌نویسی و فعالیت‌های مشابه را با اخذ مجوز از «سازمان بورس» انجام دهد.

این شرکت‌ها یک واسطه‌ی مهم در بازار شناخته می‌شوند که برای آموزش بورس باید با آن‌ها به خوبی آشنا شوید.یک شرکت تأمین سرمایه تلاش می‌کند تا منابع مالی لازم برای بنگاه‌های اقتصادی را با به کارگیری بهترین روش جمع‌آوری کند.
این دسته از شرکت‌ها عمدتاً در حوزه‌ی پذیره‌نویسی و انتشار اوراق بهادار یا افزایش سرمایه فعال هستند. آن‌ها مشاوره‌هایی را در زمینه‌ی ساختار مالی شرکت‌ها و شیوه‌ی بهینه‌ی تأمین مالی را ارائه می‌دهند.

در بازارهای مالی، دارایی‌های مالی مانند سهام، اوراق خزانه و … خرید و فروش می‌شوند. منابع مالی در این بازارها از افراد دارای وجوه مازاد به افرادی که نیازمند وجوه هستند منتقل می‌شود. این بازارها نقش واسطه را ایفا می‌کنند و سرمایه‌گذارها را به سرمایه‌پذیرها متصل می‌کنند.

معمولاً بازارهای مالی را با توجه به سررسید دارایی‌های معامله‌پذیر در آن‌ها، به دو دسته‌ی بازار پول و بازار سرمایه تقسیم می‌کنند.
بازارهایی که جریان وجوه را در کوتاه‌مدت تسهیل می‌کنند، بازارهای پول نام دارند و در مقابل بازارهایی که در آن دارایی‌ها با سررسید بیش از یک سال یا حتی مادام‌العمر (مثل سهام) مبادله می‌شوند را بازار سرمایه می‌نامیم. بازارهای سرمایه از بخش‌ها و نهادهای مختلفی تشکیل شده‌است، در این بخش از مقاله‌ی آموزش بورس به معرفی ارکان بازار سرمایه در ایران می‌پردازیم.

ارکان تشکیل دهنده‌ی بازار سرمایه ایران

1- شورای عالی بورس اوراق بهادار
2- سازمان بورس و اوراق بهادار
3- شرکت بورس اوراق بهادار تهران
4- شرکت فرابورس ایران
5- شرکت بورس کالای ایران
6-شرکت بورس انرژی ایران

سازمان بورس و اوراق بهادار تحت نظارت شورای عالی بورس بر تنظیم و تدوین و اجرای قوانین نظارت می‌کند.

آموزش تحلیل بنیادی سهام ـ دوره جامع تحلیل فاندامنتال بورس

وظایف شورای عالی بورس

در ادامه مقاله آموزش بورس به وظایف اولین رکن تشکیل‌دهنده‌ی بازار سرمایه ایران می‌پردازیم.

1- نظارت بر بازار سرمایه

• • • تعیین سیاست‌های کلی و نظارت عالیه برای سامان‌دهی و توسعه ی بازار و نظارت بر اجرای قوانین؛
    • پیشنهاد آیین‌نامه به هیئت وزیران برای اجرای قانون؛
    • وضع مقررات در محدوده‌ای که قانون برای شورا مشخص کرده است؛
    • تصویب ابزارهای مالی جدید؛
    • صدور، تعلیق و لغو مجوز فعالیت بورس‌ها، بازارهای خارج از بورس، شرکت‌های سپرده‌گذاری و تسویه وجوه و شرکت‌های تأمین سرمایه.

2- نظارت بر سازمان بورس

• • • انتخاب یا برکناری اعضای هیئت‌مدیره‌ی سازمان و تعیین رئیس هیئت‌مدیره به پیشنهاد اعضا؛
    • تصویب بودجه و صورت‌های مالی سازمان؛
    • انتخاب بازرس و حسابرس سازمان و تعیین حق‌الزحمه‌ی آن؛
    • تصویب و نظارت بر نوع و میزان وصولی‌های سازمان؛
    • نظارت بر فعالیت و رسیدگی به شکایات از سازمان؛
    • انتخاب اعضای غیرقضایی هیئت داوری (که مرجع رسیدگی به اختلافات بازار سرمایه است) و تعیین حق‌الزحمه؛
    • اعطای مجوز برای معاملات اوراق خارجی یا معامله‌ی افراد غیرایرانی؛

اعضای شورای عالی بورس

1- وزیر امور اقتصادی و دارایی (رئیس شورا)
2- رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار (سخن‌گو و دبیر شورا)
3- وزیر صنعت، معدن و تجارت
4- رئیس‌کل بانک مرکزی
5- رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران
6- رئیس اتاق تعاون ایران
7- دادستان کل کشور یا معاون وی
8- یک نفر نماینده از طرف کانون‌ها (کانون نهادهای سرمایه‌گذاری ایران، کانون کارگزاران)
9- سه نفر خبره ی مالی (از بخش خصوصی، با مشورت تشکل‌های حرفه‌ای بازار اوراق بهادار به پیشنهاد وزیر امور اقتصادی و دارایی و تصویب هیئت وزیران)
10- یک نفر خبره (از بخش خصوصی، به پیشنهاد وزیر ذی‌ربط و تصویب هیئت وزیران برای هر بورس کالایی)

می‌خواهید عمیق‌تر یاد بگیرید؟ آموزش تحلیل بنیادی بورس — از خواندن صورت‌های مالی تا ارزش‌گذاری سهام و انتخاب سهم، در دورهٔ جامع تحلیل بنیادی.

سوالات متداول درباره ارکان بازار سرمایه

خواندنی‌های مرتبط

• کد بورسی چیست و کارگزاری را چگونه انتخاب کنیم؟
• صندوق‌های سرمایه‌گذاری: درآمد ثابت، مختلط و سهامی
• صف خرید و فروش و توقف نماد در بورس

این نوشته بخشی از راهنمای جامع آموزش بورس از صفر تا صد است؛ برای دیدن مسیر کامل یادگیری به آن سر بزنید.