یک ساختار کاملا جدید در نظام انرژی جهانی در حال شکل‌گیری است

یک ساختار کاملا جدید در نظام انرژی جهانی در حال شکل گیری است

این امر مصالحه های سختی در پی دارد

18 نوامبر 2022

نظام انرژی در 2022 و پیمان‌های فاوستی

در سال 2022 یک شوک انرژی در اروپا و بخش بزرگی از جهان، بر آتش تورم دمیده و خطر وقوع رکود اقتصادی را محتمل‌تر می‌کند. در سال 2023، جهان همچنان با بی‌ثباتی در قیمت‌های نفت و گاز دست به گریبان بوده و در عین حال بر تلاش خود برای ایجاد یک نظام انرژی مقرون به‌صرفه‌تر، پاک‌تر و امن‌تر خواهد افزود. عصر سوخت فسیلی در قرن بیستم، شاهد قراردادها و توافقات فاوستی (Faustian Bargain) ^[1] بسیاری از جمله اتحاد فرانکلین روزولت، رئیس جمهوری آمریکا با آل سعود در سال 1945 و توافق اروپا با روسیه‌ی پسا اتحاد جماهیر شوروی بود [معامله فاوستی اشاره به یک افسانه قرون وسطایی دارد که در آن فاوست معامله ای با شیطان می‌کند که در ازای فروش روح خود، دانش نامحدود و لذایذ دنیوی بدست می‌آورد]. در سال 2023 نیز، اغلب کشورها دو پیمان فاوستی را در دستور کار خود قرار خواهند داد: در کوتاه مدت از سرمایه‌گذاری در حوزه سوخت‌های آلاینده فسیلی در ازای رسیدن به امنیت انرژی استقبال خواهند کرد و در بلندمدت، به سیاست‌های توسعه صنعتی ^[2] با هدایت دولت در راستای تسریع زیرساخت های انرژی‌های تجدیدپذیر روی می‌آورند.

تاثیر حمله روسیه به اوکراین بر نظام انرژی جهانی

ضربه ناشی از حمله روسیه به اوکراین در سال 2022 دردناک بود. تا سپتامبر 2022، یک سوم نرخ تورم 9 درصدی جهان، به بحران انرژی ناشی از این حمله نسبت داده می‌شود. محدودسازی عرضه گاز از سوی رئیس جمهور ولادیمیر پوتین، شرکت ها و مصرف کنندگان را ناچار به کاهش مصرف 10 درصدی در مقایسه با سال قبل کرد و خطر صنعت زدایی را نمایان ساخت.
تلاش اروپا برای واردات گاز مایع (LNG) از مسیر دریا، قیمت های جهانی آن را به شدت افزایش داده و منجر به کمبودهای ظالمانه در کشورهای فقیرتر نظیر پاکستان شد. قیمت های نفت خام بالا ماند و اوپک با کاهش تولید و نادیده گرفتن درخواست‌های رئیس‌جمهور جو بایدن برای افزایش آن، نشان داد که همچنان یک تهدید باقی می‌ماند. تقاضا برای زغالسنگ به بالاترین سطح خود رسیده است.

با رسیدن نوامبر 2022، قیمت گاز در اروپا به علت کاهش مصرف صنایع و زمستان نسبتا گرم، آرام گرفت. با وجود این، بازارهای جهانی انرژی در سال 2023 همچنان ملتهب باقی خواهند ماند.
اروپا زمستان را با مصرف ذخایر گاز خود، تا بهار سپری خواهد کرد؛ سپس معلوم می‌شود که سال‌ها ریاضت در مصرف انرژی نیاز است: روسیه 36% عرضه گاز اروپا را تامین می‌کند و تسریع در واردات گاز مایع تنها می‌تواند یک سوم این سطح از عرضه را جبران کند.
چنانچه در 2023 اقتصاد چین احیا شود و تقاضای آن برای نفت و گاز اوج بگیرد، فشار بر قیمت در بازارهای جهانی انرژی افزایش می‌یابد. پس نیرو و انگیزه برای ایجاد یک نظام بهتر انرژی در جهان شکل خواهد گرفت

شباهت نظام انرژی در سال 2022 به شوک نفتی سال 1973

این روند به چه شباهت دارد؟ پس از شوک قیمت نفت در سال 1973، مصرف کاهش پیدا کرد و قیمت های بالا، سیلی از سرمایه‌گذاری در منابع جدید عرضه مانند ذخایر آلاسکا و نیز سرمایه‌گذاری در انرژی‌های جایگزین از قبیل هسته‌ای را به همراه داشت.
این بار اما بعد از شوک قیمتی در سال 2022، افزایش سرمایه گذاری تا این لحظه رخ نداده است. در سال 2023، سرمایه‌گذاری در میان 500 شرکت برتر انرژی جهان، تنها 9% بالاتر از زمان قبل از همه گیری ویروس کرونا بوده است. شرکت ها به دلیل مسائل ژئوپلیتیکی و نااطمینانی های مربوط به گذر سبز (Green Transition) انگیزه لازم برای سرمایه‌گذاری را از دست داده‌اند.
امید به ایده‌ی روشنفکرانه بازار جهانی انرژی که در آن نظام مالیاتی مشترک برای سوخت‌های کربنی ایجاد شده و زنجیره تامین فوق کارآمد بین کشورها برای پنل‌ها و باتری‌های خورشیدی وجود داشته باشد، به طور کامل از بین رفته است.
از سوی دیگر، ایده‌ی جایگزین مبنی بر ایجاد یک قاعده نظم دهنده جدید با دو قلمرو دموکراتیک و خودکامه نیز از دسترس دور است. در همین حال، آمریکا بین تبدیل شدن به منبع اصلی تامین انرژی اروپا و یا محدود کردن صادرات و پایین نگه داشتن قیمت‌ها در داخل برای مصرف داخلی، مردد بوده و چین با وجود تحریم های غربی، از منافع خرید انرژی از روسیه و ایران بهره می‌برد و در عین حال نسبت به خطرات وابستگی بالا به آن دو آگاه است.
نااطمینانی‌های ناشی از گذر سبز، سرمایه‌گذاری بیشتر در حوزه سوخت‌های فسیلی را با کندی روبرو کرده است. پروژه های جدید گازی ممکن است به علت قوانین سخت‌گیرانه در خصوص انتشار گازهای گلخانه‌ای عمر کوتاه‌تری پیدا کنند، مگر اینکه این پروژه‌ها بتوانند در تکنولوژی‌های جدید مانند هیدروژن سبز به کار گرفته شوند. سطح سرمایه‌گذاری در انرژی های تجدید پذیر نیز به دلیل اعمال سقف‌های تعرفه‌ای (Price cap) ^[3] و مالیات بر سود غیرمنتظره (windfall tax) بر روی ژنراتورها در بسیاری از کشورها، پایین باقی مانده است.

وضعیت انرژی‌های تجدیدپذیر در نظام انرژی جدید

مشکلات بزرگ، دولت بزرگ

به این ترتیب، در سال 2023 دولت‌ها بیشتر از قبل در بازارهای انرژی ورود پیدا می‌کنند تا تنوع در عرضه و رشد سرمایه گذاری را تضمین کنند. این امر بدین معنی است که دولت‌ها در پروژه‌های حوزه گاز، تضامین بیشتری به سرمایه‌گذاران برای پوشش ریسک ^[4] در قراردادهای بلندمدت خواهند داد.
کشورهای اروپایی بر تلاش خود برای شکل دادن اتحاد با کشورهای عرضه کننده گاز مانند قطر و الجزایر می‌افزایند. دربخش انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه با کمک‌های دولتی و محوریت دولت‌ها شدت می‌گیرد و این به معنی محدودیت در سیاست‌های صنعتی‌سازی جهانی با هدف توسعه اشتغال و تولید در داخل مرزها است.
این امر از قبل در کشورهایی نظیر چین و هند استراتژی غالب بوده است و در آمریکا، قانون جدید کاهش تورم شامل کمک دولتی 400 میلیارد دلاری برای طرح گسترش «ساخت امریکا» (Make it in America) در همین راستا است. اروپا هم همین مسیر را در جهت حفظ تولید داخل قاره دنبال می‌کند.

پخش ویدئو

 مشابه تمامی پیمان‌های فاوستی، قراردادهای جدید انرژی خطراتی به همراه دارند که این خطرات با گذشت زمان آشکارتر خواهند شد. حمایت‌های دولتی از قرادادهای سوخت‌های فسیلی، نسل جدیدی از دارایی‌های آلاینده زیست محیطی را شکل می دهد که ناگزیر از تعطیلی در 5 الی 10 سال بعد با هزینه‌های گزاف، به منظور برآورده ساختن اهداف کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای می باشند.
از سوی دیگر، استقبال از سیاست‌های تولید داخلی و ملی‌گرایی، به این معنی است که توسعه 50 تریلیون دلاری انرژی پاک در دهه آینده کارایی کافی را نخواهد داشت. با وجود این، هزینه‌های آن مدت‌ها بعد از سال 2023 و گذر از بحران فعلی انرژی آشکار می شود.