اختیار معامله چیست؟ راهنمای کامل آپشن و معاملات آن در بورس ایران

اختیار معامله (Option یا آپشن) قراردادی است که به خریدارش حق می‌دهد — نه تعهد — که مقدار مشخصی از یک دارایی را با قیمتی از پیش تعیین‌شده و تا تاریخی معین بخرد یا بفروشد. خریدار برای گرفتن این حق مبلغی به نام «پرمیوم» یا قیمت اختیار به فروشنده می‌پردازد و فروشنده در برابر آن متعهد می‌شود اگر خریدار خواست، معامله را انجام دهد.

اختیار معامله یک «اوراق مشتقه» است، یعنی ارزشش از دارایی دیگری می‌آید: سهم یک شرکت، واحد صندوق طلا، سکه یا شاخص بورس. در این راهنما اجزای قرارداد، دو نوع اصلیِ آن، مثال عددی، شیوهٔ قیمت‌گذاری، قواعد معاملات آپشن در بورس ایران، کاربردها و ریسک‌ها را می‌خوانید و از هر بخش به مدخلِ تفصیلیِ همان موضوع در دانشنامهٔ کلینیک اقتصاد می‌رسید.

اختیار معامله به زبان ساده

فرض کنید آپارتمانی را می‌پسندید ولی هنوز پولش را ندارید. با فروشنده توافق می‌کنید ۵۰ میلیون تومان بیعانهٔ غیرقابل‌برگشت بدهید تا او سه ماه خانه را با قیمت امروز برایتان نگه دارد. اگر در این سه ماه قیمت خانه بالا برود، با همان قیمت قدیم می‌خرید و سود می‌کنید. اگر پایین بیاید، از خرید صرف‌نظر می‌کنید و فقط بیعانه را از دست می‌دهید. این دقیقاً منطقِ یک اختیار خرید است: هزینه‌ای کوچک و قطعی برای حقی که فقط وقتی به کار می‌آید که به سودتان باشد.

اختیار فروش شبیه بیمه است. حق بیمهٔ بدنهٔ خودرو را می‌پردازید تا اگر خودرو آسیب دید، ارزشش جبران شود. دارندهٔ سهمی که اختیار فروش می‌خرد هم حق بیمه می‌پردازد تا اگر قیمت سهم سقوط کرد، بتواند آن را با قیمتی از پیش تعیین‌شده بفروشد.

این ایده قدیمی است. ارسطو در کتاب «سیاست» از تالس، فیلسوف یونانی، می‌گوید که در زمستان با پرداخت مبلغی اندک، حق استفاده از دستگاه‌های روغن‌کشیِ زیتون را برای فصل برداشت رزرو کرد. محصول آن سال پربار شد و تالس دستگاه‌ها را با قیمت بالا اجاره داد. اختیار معاملهٔ استاندارد و بورسی اما از سال ۱۹۷۳ با آغاز کار بورس اختیار معاملهٔ شیکاگو (CBOE) شکل گرفت؛ همان سالی که فیشر بلک و مایرون شولز مدل مشهور قیمت‌گذاری اختیار را منتشر کردند.

اجزای قرارداد اختیار معامله

هر قرارداد اختیار معامله با شش مشخصه تعریف می‌شود. تا این شش را ندانید، نماد آپشن فقط چند حرف و عدد است:

• دارایی پایه: چیزی که قرارداد روی آن بسته می‌شود؛ مثلاً سهم ایران‌خودرو، واحد یک صندوق طلا یا سکهٔ طلا.
• قیمت اعمال (Strike Price): قیمتی که اگر خریدار حقش را به کار ببرد، دارایی با آن خرید و فروش می‌شود.
• تاریخ سررسید: روزی که اعتبار قرارداد تمام می‌شود.
• قیمت اختیار یا پرمیوم: مبلغی که خریدار به فروشنده می‌پردازد و در بازار مدام تغییر می‌کند.
• اندازهٔ قرارداد: شمار واحدهای دارایی پایه در هر قرارداد؛ در بورس تهران معمولاً ۱٬۰۰۰ سهم.
• سبک اعمال: اروپایی (فقط در سررسید) یا آمریکایی (در هر زمان تا سررسید).

دو نوع اصلی: اختیار خرید و اختیار فروش

اختیار خرید (Call Option)

اختیار خرید به دارنده‌اش حق می‌دهد دارایی پایه را با قیمت اعمال بخرد. کسی اختیار خرید می‌خرد که انتظار دارد قیمت دارایی بالا برود: هرچه قیمت بازار در سررسید بالاتر از قیمت اعمال باشد، سود او بیشتر است. اگر قیمت بالا نرود، اختیار را به کار نمی‌برد و زیانش به همان پرمیوم محدود می‌ماند.

اختیار فروش (Put Option)

اختیار فروش به دارنده‌اش حق می‌دهد دارایی پایه را با قیمت اعمال بفروشد. دو گروه آن را می‌خرند: کسی که سهم دارد و می‌خواهد خودش را در برابر ریزش بیمه کند، و کسی که انتظار افت قیمت را دارد و می‌خواهد از آن سود ببرد.

حقِ خریدار، تعهدِ فروشنده

هر قرارداد دو طرف دارد و رابطهٔ آن‌ها قرینه نیست: خریدار حق می‌خرد و فروشنده تعهد می‌فروشد. به همین دلیل فقط از فروشنده وجه تضمین گرفته می‌شود.

این عدم تقارن مهم‌ترین نکتهٔ معاملات آپشن است. زیان خریدار هرگز از پرمیوم بیشتر نمی‌شود، ولی فروشندهٔ اختیار خریدی که دارایی پایه را ندارد (فروش «بدون پوشش») در نظر تئوری زیان نامحدود دارد، چون قیمت سهم سقفی ندارد.

مثال عددی اختیار معامله

اعداد این بخش فرضی‌اند و کارمزد معاملات در آن‌ها حساب نشده است. اندازهٔ هر قرارداد ۱٬۰۰۰ سهم در نظر گرفته شده است.

مثال اختیار خرید: اهرم در هر دو جهت

سهم «الف» ۲٬۰۰۰ تومان قیمت دارد. یک اختیار خرید با قیمت اعمال ۲٬۲۰۰ تومان و پرمیوم ۱۰۰ تومان برای هر سهم می‌خرید؛ هزینهٔ یک قرارداد ۱۰۰٬۰۰۰ تومان است. در سررسید سه حالت پیش می‌آید:

• قیمت به ۲٬۶۰۰ تومان می‌رسد: اختیار را اعمال می‌کنید، ۱٬۰۰۰ سهم را ۲٬۲۰۰ تومانی می‌خرید که ۲٬۶۰۰ تومان می‌ارزد. سود ناخالص ۴۰۰٬۰۰۰ و سود خالص ۳۰۰٬۰۰۰ تومان است؛ یعنی ۳۰۰٪ بازده روی ۱۰۰٬۰۰۰ تومان. کسی که همان روز اول ۱٬۰۰۰ سهم را با ۲ میلیون تومان خریده بود، ۶۰۰٬۰۰۰ تومان یا ۳۰٪ سود کرده است.
• قیمت به ۲٬۳۰۰ تومان می‌رسد: نقطهٔ سربه‌سر است. سود ناخالص ۱۰۰٬۰۰۰ تومان دقیقاً پرمیوم را جبران می‌کند.
• قیمت ۲٬۱۰۰ تومان می‌ماند: اعمال سودی ندارد، اختیار بی‌ارزش منقضی می‌شود و کل ۱۰۰٬۰۰۰ تومان را از دست می‌دهید؛ یعنی ۱۰۰٪ زیان. دارندهٔ سهم در همین حالت ۵٪ سود کرده است.

این همان اهرمی است که آپشن را جذاب و خطرناک می‌کند: با سرمایهٔ کم، بازدهِ درصدیِ چند برابر به دست می‌آید، ولی احتمال صفرشدنِ کل سرمایه هم واقعی است.

مثال اختیار فروش: بیمهٔ سبد سهام

۱٬۰۰۰ سهم «الف» را ۲٬۰۰۰ تومانی دارید و از ریزش بازار نگرانید. یک اختیار فروش با قیمت اعمال ۱٬۹۰۰ تومان و پرمیوم ۶۰ تومان می‌خرید؛ هزینه ۶۰٬۰۰۰ تومان است.

• قیمت به ۱٬۵۰۰ تومان سقوط می‌کند: سهم‌ها ۵۰۰٬۰۰۰ تومان زیان می‌دهند، ولی اختیار فروش ۴۰۰٬۰۰۰ تومان سود می‌دهد، چون سهمی را که ۱٬۵۰۰ تومان می‌ارزد ۱٬۹۰۰ تومانی می‌فروشید. با احتساب پرمیوم، کل زیان ۱۶۰٬۰۰۰ تومان است نه ۵۰۰٬۰۰۰.
• قیمت به ۲٬۴۰۰ تومان می‌رسد: اختیار فروش بی‌ارزش می‌شود، ولی سهم‌ها ۴۰۰٬۰۰۰ تومان سود داده‌اند و سود خالص ۳۴۰٬۰۰۰ تومان است.

هر قدر هم قیمت پایین بیاید، زیان این سبد از ۱۶۰٬۰۰۰ تومان بیشتر نمی‌شود: ۱۰۰ تومان فاصلهٔ قیمت فعلی تا قیمت اعمال برای هر سهم، به‌علاوهٔ پرمیوم. به این راهبرد «اختیار فروش حمایتی» (Protective Put) می‌گویند.

اختیار در سود، بی‌تفاوت و در زیان

وضعیت هر اختیار با مقایسهٔ قیمت بازار دارایی پایه و قیمت اعمال سنجیده می‌شود. این سه اصطلاح را روی تابلوی معاملات زیاد می‌بینید:

• در سود (ITM): اعمالِ همین حالا سود می‌دهد. اختیار خرید وقتی قیمت بازار بالاتر از قیمت اعمال است؛ اختیار فروش وقتی پایین‌تر است.
• بی‌تفاوت یا سربه‌سر (ATM): قیمت بازار تقریباً برابر قیمت اعمال است.
• در زیان (OTM): اعمالِ همین حالا سودی ندارد. این اختیارها ارزان‌ترند چون تمام ارزششان به امیدِ حرکت قیمت تا سررسید است.

اختیار اروپایی و آمریکایی

این دو نام ربطی به جغرافیا ندارند و فقط زمانِ اعمال را مشخص می‌کنند. اختیار اروپایی فقط در روز سررسید اعمال می‌شود و اختیار آمریکایی در هر روز تا سررسید. اختیارهای بورس ایران اروپایی‌اند؛ پس اگر پیش از سررسید بخواهید از موقعیت خارج شوید، باید قرارداد را در بازار به شخص دیگری بفروشید، نه اینکه آن را اعمال کنید.

قیمت اختیار معامله چگونه تعیین می‌شود؟

پرمیوم هر اختیار دو جزء دارد. ارزش ذاتی سودی است که اعمالِ همین لحظه می‌دهد؛ اگر سهم ۲٬۶۰۰ تومان باشد، اختیار خرید با قیمت اعمال ۲٬۲۰۰ تومان دست‌کم ۴۰۰ تومان ارزش ذاتی دارد. ارزش زمانی مابقیِ قیمت است: بهایی که بازار برای احتمالِ حرکت بیشتر تا سررسید می‌پردازد. اگر همین اختیار ۴۵۰ تومان معامله شود، ۵۰ تومانش ارزش زمانی است. ارزش زمانی با نزدیک‌شدن به سررسید آب می‌شود و در روز سررسید به صفر می‌رسد.

پنج عامل اصلی قیمت اختیار را جابه‌جا می‌کنند:

• قیمت دارایی پایه: افزایش آن اختیار خرید را گران‌تر و اختیار فروش را ارزان‌تر می‌کند.
• قیمت اعمال: هرچه پایین‌تر، اختیار خرید باارزش‌تر؛ هرچه بالاتر، اختیار فروش باارزش‌تر.
• زمان تا سررسید: زمان بیشتر یعنی فرصت بیشتر برای حرکت قیمت و پرمیوم بالاتر.
• نوسان‌پذیری: دارایی پرنوسان احتمالِ حرکت‌های بزرگ را بالا می‌برد، پس هم اختیار خرید و هم اختیار فروش گران‌تر می‌شوند.
• نرخ بهرهٔ بدون ریسک: افزایش آن معمولاً اختیار خرید را اندکی گران‌تر و اختیار فروش را ارزان‌تر می‌کند.

مدل بلک‌ـ‌شولز این عوامل را در یک فرمول کنار هم می‌گذارد و حساسیت قیمت به هرکدام را با «یونانی‌ها» می‌سنجد: دلتا (حساسیت به قیمت دارایی پایه)، گاما (سرعت تغییر دلتا)، تتا (کاهش ارزش با گذر هر روز) و وگا (حساسیت به نوسان‌پذیری). معامله‌گری که فقط جهت قیمت را حدس می‌زند و این چهار را نمی‌بیند، ممکن است در پیش‌بینی جهت درست بگوید و باز هم زیان کند.

اختیار معامله در بورس ایران

دستورالعمل معاملات اختیار معامله در ۱۷ آذر ۱۳۹۵ به تصویب هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس و اوراق بهادار رسید و معاملات آن در ۲۵ آذر همان سال روی سهام سه شرکت ملی صنایع مس ایران (فملی)، فولاد مبارکه اصفهان (فولاد) و ایران‌خودرو (خودرو) در بورس تهران آغاز شد. پس از آن، شمار دارایی‌های پایه بیشتر شد و فرابورس و بورس کالا هم قراردادهای اختیار معاملهٔ خود را راه انداختند.

نماد اختیار معامله را چطور بخوانیم؟

در بورس تهران نماد اختیار خرید با حرف «ض» و نماد اختیار فروش با حرف «ط» شروع می‌شود؛ مثلاً «ضخود…» یک اختیار خرید روی ایران‌خودرو است. نامِ کامل قرارداد هر سه مشخصهٔ اصلی را دارد، مانند «اختیارخ خودرو-۴۰۰۰-۱۳۹۹/۱۰/۰۷»: «اختیارخ» یعنی اختیار خرید (و «اختیارف» یعنی اختیار فروش)، سپس نماد دارایی پایه، قیمت اعمال به ریال و تاریخ سررسید.

قواعد معاملات آپشن در بورس تهران

• سبک اروپایی: اعمال فقط در سررسید انجام می‌شود و تا پیش از آن، قرارداد در بازار خرید و فروش می‌شود.
• اندازهٔ قرارداد: بورس آن را برای هر دارایی پایه تعیین می‌کند و معمولاً ۱٬۰۰۰ سهم است.
• وجه تضمین فقط از فروشنده: فروشنده هنگام بازکردن موقعیت وجه تضمین اولیه می‌سپارد و اگر قیمت به زیانش حرکت کند، باید آن را تا حد لازم افزایش دهد؛ وگرنه موقعیتش ممکن است به‌اجبار بسته شود.
• تسویه: بسته به مشخصات هر قرارداد، با تحویل دارایی پایه (فیزیکی) یا با پرداخت مابه‌التفاوت (نقدی) انجام می‌شود. «مشخصات قرارداد» را پیش از معامله بخوانید.
• ساعت معاملات: همان ساعت معاملات دارایی پایه است.
• دسترسی: معامله در این بازار به فعال‌سازی دسترسی در کارگزاری نیاز دارد و کارگزار معمولاً پیش از آن امضای بیانیهٔ ریسک را می‌خواهد.

اختیار فروش تبعی، ابزاری متفاوت

اختیار فروش تبعی را خودِ شرکت ناشر منتشر می‌کند تا سهامدار بتواند در سررسید، سهمش را با قیمت اعمال به ناشر بفروشد؛ در عمل نوعی بیمهٔ قیمت است که شرکت پشتش ایستاده. نماد این اوراق با حرف «ه» شروع می‌شود و برخلاف اختیار معاملهٔ معمولی، سرمایه‌گذارانِ بازار در آن نقش فروشنده ندارند. نخستین اوراق اختیار فروش تبعی ایران در ۲۵ مرداد ۱۳۹۱ روی سهام پتروشیمی کرمانشاه منتشر شد.

اختیار معامله صندوق طلا و سکه در بورس کالا

بورس کالای ایران روی دارایی‌هایی مانند سکهٔ طلا و واحدهای صندوق‌های طلا هم قرارداد اختیار معامله عرضه می‌کند. منطق این قراردادها همان است که خواندید، ولی مشخصات هر قرارداد (اندازه، وجه تضمین، ساعت معاملات و شیوهٔ تسویه) را بورس کالا جداگانه اعلام می‌کند. برای سرمایه‌گذاری که طلا دارد، اختیار فروش روی صندوق طلا ابزاری برای بیمهٔ ارزش آن است.

کاربردهای اختیار معامله

• پوشش ریسک: خرید اختیار فروش روی سهمی که دارید، کفِ زیان را مشخص می‌کند؛ همان مثالِ بیمهٔ سبد سهام.
• درآمد از دارایی موجود: دارندهٔ سهم می‌تواند روی همان سهم اختیار خرید بفروشد و پرمیوم بگیرد (Covered Call). در عوض، اگر قیمت از قیمت اعمال بالاتر برود، سودِ مازاد را از دست می‌دهد.
• اهرم: با بخش کوچکی از پولِ لازم برای خرید سهم، در نوسان آن شریک می‌شوید.
• معامله بر نوسان، نه جهت: با خرید هم‌زمانِ اختیار خرید و فروش (استرادل) می‌شود از حرکتِ بزرگِ قیمت سود برد، بدون حدس‌زدنِ جهتش.
• قفل‌کردن قیمت خریدِ آینده: کسی که چند ماه بعد پول خرید سهم را خواهد داشت، با اختیار خرید سقفِ قیمتش را از حالا تعیین می‌کند.

ریسک‌های معاملات آپشن

• از دست رفتن کل پرمیوم: بیشتر اختیارهای در زیان بی‌ارزش منقضی می‌شوند. خریدار باید هم جهت را درست حدس بزند، هم اندازهٔ حرکت را، هم زمانش را.
• گذر زمان: حتی اگر قیمت تکان نخورد، ارزش زمانی هر روز کم می‌شود و این کاهش در هفته‌های آخر تندتر است.
• زیان بزرگ فروشنده: فروش اختیار بدون پوشش درآمدِ کوچک و منظم می‌دهد تا روزی که یک حرکت تند، زیانی چند برابرِ همهٔ آن درآمدها بسازد.
• نقدشوندگی: در بسیاری از نمادها خریدار و فروشندهٔ کافی نیست و فاصلهٔ قیمت پیشنهادی خرید و فروش زیاد است؛ یعنی خروج از موقعیت ممکن است گران تمام شود.
• فراخوان وجه تضمین: فروشنده‌ای که نتواند وجه تضمین را افزایش دهد، ممکن است در بدترین قیمت از موقعیت بیرون رانده شود.

قاعدهٔ احتیاط برای تازه‌کارها ساده است: با خرید اختیار شروع کنید نه فروش، فقط بخش کوچکی از سرمایه را به آن بدهید که از دست دادنش برنامهٔ مالی‌تان را به هم نریزد، و پیش از هر معامله بدانید در سررسید در هر سناریو چه اتفاقی می‌افتد.

اختیار معامله در برابر قرارداد آتی

هر دو ابزار مشتقه‌اند و برای پوشش ریسک و اهرم به کار می‌روند، ولی تفاوت بنیادی‌شان در «تعهد» است:

آموزش اختیار معامله را از کجا شروع کنیم؟

ترتیبِ کم‌هزینه این است: اول مفاهیمِ همین صفحه و مدخل‌های پیوندشده را محکم کنید، بعد چند هفته معاملات را فقط روی کاغذ دنبال کنید و برای هر موقعیت سناریوی سررسید را بنویسید، و تنها پس از آن با مبلغی کوچک وارد شوید. اگر می‌خواهید این مسیر را با راهبردهای عملی و تحلیل یونانی‌ها طی کنید، جلسهٔ اول رایگان آموزش اختیار معامله را ببینید.

پرسش‌های متداول دربارهٔ اختیار معامله