تزریق پایه پولی حلال مشکلات است؟
تزریق پایه پولی
گفتوگوی دکتر علی سعدوندی با اقتصاد آنلاین
تاریخچه تزریق پایه پولی
مشکلات اقتصادی که امروز کشور با آن درگیر است دقیقا از چه زمان و به چه دلیلی به وجود آمده اند؟
قبل از دهه پنجاه اقتصاد ایران کمترین تورم و یکی از بالاترین نرخ های رشد اقتصادی را داشته است اما از زمانی که درآمد نفت وارد اقتصاد ایران شد، اقتصاد دچار بیماری شد که به آن نفرین منابع طبیعی [1] میگوییم و ادبیات اقتصادی گستردهای هم پیرامون این معضل وجود دارد که تقریبا قریب به اتفاق کشورهای دنیا از آن درس گرفتند و امروز میبینید تورم کشوری مثل عراق بین منفی و مثبت دو دهم تا سه دهم درصد تغییر میکند با اینکه عراق هم کشوری نفتخیز است ولی ما نتوانستیم آن تجارب را پیاده کنیم.
درآمد نفت و افزایش پایه پولی
اما زمانی که درآمد نفت وارد اقتصاد ایران شد بخشی از درآمد نفت به بانک مرکزی منتقل شد و بانک مرکزی معادل آن، اقدام به ایجاد پایه پولی کرد. از طرف دیگر دولت هم حسابی در بازار بین بانکی دارد که بانک مرکزی به این حساب دولت مرتب منابع تزریق کرده و از آن طریق باعث افزایش پایه پولی میشود.
بیشتر بخوانید: آموزش رایگان بورس
محل هزینه پایه پولی تزریقشده
این درآمد نفتی در کشور صرف چه اموری شده است؟
بخشی از این درآمد ارزی حاصل از فروش نفت در اقتصاد تزریق و صرف تثبیت نرخ ارز شده که با این کار به کالای خارجی سوبسید داده میشود و از کالای داخلی مالیات گرفته میشود؛ دولت سعی کرده است با افزایش نرخهای تعرفهای آن را جبران کند و با انجام همین سیاستها ما به یکی از مثالهای کلاسیک بیماری هلندی [2] در اقتصاد جهان تبدیل شدیم و دیگران از ما درس گرفتند که چگونه این سیاستها میتواند به شکست منجر شود.
رشد پایه پولی و رشد نقدینگی نتیجهی سیاست اشتباه
اما در چند سال گذشته روشی تحت عنوان سالمسازی نقدینگی انجام شد؛ به این صورت که از طریق ایجاد رکود در اقتصاد نرخ تورم را کاهش بدهیم. از این روش نرخ تورم به طور موقت کاهش پیدا کرد اما رشد نقدینگی ادامه داشت زیرا نقدینگی در اقتصاد به صورت درونزا [3] داخل شبکه بانکهای تجاری رشد میکند پس این کار که رشد پایه پولی را کنترل کنیم تا رشد نقدینگی هم کاهش پیدا کند انجام نشد و این رشد اقتصادی بود که کاهش پیدا کرد و این روند تا ابتدای سال 97 ادامه پیدا کرد.
نقدینگی انباشته در حسابهای بانکها ناگهان با رها شدن فنر تورمی آزاد شد و به ترتیب به بازارهای مختلف وارد شد. از نیمه دوم سال 98 روندها تغییر کرد به طوری که رشد نقدینگی و پایه پولی هر دو افزایش یافتند و نرخ رشد نقدینگی و پایه پولی ما که چیزی حدود 24 درصد بود، بالای سقف 28 درصدی رفت و آخرین آمارها میگوید که حتی به بالای 32 درصد هم رسیده است.
بیشتر بخوانید: ابزارهای مشتقه چیست؟
تزریق پایه پولی و تشدید مشکلات
علاوه بر این مشکلها ما با معضل کرونا هم رو به رو شدیم، استراتژی دولت در این رابطه چگونه بود؟
از بهمن 98 ما با مشکل کرونا هم مواجه شدیم. سایر کشورهای دنیا از طریق اعمال سیاستهای پولی انبساطی این مشکل را حل میکنند یعنی پایه پولی را افزایش میدهند و با رشد نقدینگی به رشد اقتصادی میرسند این سیاست در ایران شدنی نیست و تفاوت این است که در آن کشورها انتظارات تورمی وجود ندارد و میشود از سیاستهای پولی، چاپ اسکناس و استقراض دولت از بانک مرکزی استفاده کرد و به رشد اقتصادی بازگشت.
یعنی پول صرف رشد تولید خواهد شد. ولی در سالی که ما بنا داریم جهش تولید داشته باشیم اگر بخواهیم از طریق تزریق منابع پر قدرت بانک مرکزی اقدام به ایجاد رشد اقتصادی بکنیم اتفاقا نه تنها این نتیجه را نخواهیم دید بلکه آن تزریق نقدینگی تبدیل به تورم خواهد شد و وقتی پول جدیدی دست افراد بیاید میتوانند آن را به نحوی مصرف کنند که قیمتها بالا برود. بنابرین راه استفاده از سیاستهای پولی انبساطی یک بنبست است که اگر کشور خدای نکرده وارد آن شود به وضعیت بغرنجی دچار خواهیم شد.
بیشتر بخوانید: آموزش رایگان تحلیل تکنیکال
🎓 دوره جامع مدیریت ریسک
(شامل معاملات آپشن و فیوچرز)
استراتژی بساز، سرمایهات را مدیریت کن
🔹 در این دوره ترکیبی، با رویکردی یکپارچه به مدیریت ریسک در بازارهای مشتقه میپردازیم. طراحیشده برای معاملهگرانی که به دنبال امنیت، کنترل و رشد سرمایه هستند.
راهحل در سیاستهای بودجهای
پس راهحل پیش روی سیاستگذار در این شرایط چیست؟
ما لاجرم نیاز داریم سیاستهای بودجهای [4] را پیش بگیریم که مثمر ثمر خواهد بود اما متاسفانه با این سیاستها آشنایی لازم در کشور وجود ندارد؛ اینها سیاستهای انبساطی بودجهای است که در تقابل با سیاست پولی قرار دارد. در سیاست بودجهای دولت سعی میکند بودجه را افزایش دهد یعنی در واقع کسری بودجه افرایش پیدا میکند اما این کسری بودجه از محل انتشار اوراق تامین میشود. در این سیاست نرخ مالیات کاهش پیدا میکند و سعی میشود دولت بخشی از سقوط تولید ناخالص ملی را جبران کند. درحال حاضر کشور ما به دو جناح تقسیم شده است؛ که هر دو جناح اقتصاد را به سوی بنبست هدایت میکنند.
بیشتر بخوانید: آموزش رایگان کدال
افزایش پایه پولی و رشد تورم
این دو جناح چه میگویند؟
یک سری کسانی هستند که معتقدند افزایش پایه پولی اثری بر اقتصاد ندارد و تورم به دلایل دیگری به وجود آمده و خواهد آمد. البته تورم به دلیل رشد نقدینگی به وجود میآید و این نقدینگی هم به این دلیل افزایش مییابد که بانکهای تجاری اقدام به پرداخت سود میکنند. اما این خط مقدم است و پشت سر پایه پولی افزایش می یابد و این دو لازم و ملزوم یکدیگر هستند.
برخی دیگر تزریق پایه پولی را به شیوه دیگری اعلام میکنند مثلا میگویند نظام بانکی وام بدهد اما این وام از محل سپرده قانونی بانکها نزد بانک مرکزی تامین شود که این مشابه تزریق پایه پولی است که این سیاستها همه به افزایش تورم منجر خواهد شد.
بیشتر بخوانید: ایلان ماسک
راهکار صحیح، انتشار اوراق بدهی
درباره سیاستهای انبساطی مالی و بودجهای توضیح بیشتری بدهید؟
در سیاست انبساطی بودجهای باید نرخ مالیات کاهش یابد و به بخش تولید کمک کنیم. باید سعی کنیم بودجه را رشد دهیم و منابع آن را از محل استقراض و انتشار اوراق بدهی تامین کنیم. این اوراق تا زمانی که نرخ بهره واقعی صفر بشود میتوانند منتشر شوند و وقتی نرخ بهره واقعی به بالاتر از صفر برسد آن وقت باید مراقب باشیم که نرخ بهره واقعی بالاتر از نرخ رشد اقتصادی نشود و اگر چنین شود تفاوت نرخ بهره واقعی و نرخ رشد اقتصادی را مجبوریم از پایه پولی تامین کنیم.
بیشتر بخوانید: آموزش مدیریت ریسک
تبعات کاهش نرخ سود
اقدام اخیر بانکها که تصمیم گرفتند نرخ سود 15 درصدی را اجرایی کنند را چگونه ارزیابی میکنید؟
اگر سود سپردههای کوتاهمدت و جاری کاهش پیدا میکرد یا حتی به صفر میرسید خیلی هم خوب بود برای اینکه افراد از این سپردهها به عنوان پشتیبان حساب جاری و در مبادلات مالی استفاده میکنند. اما اگر سپردههای بلندمدت سودش کاهش پیدا کند، مهاجرت شبهپول به پول، تبدیل به هجوم شبهپول به پول میشود و این هجوم با حرکت مردم به سمت بازارهای طلا، بورس، مسکن و خودرو نمود پیدا خواهد کرد.
بیشتر بخوانید: آموزش مدیریت ریسک مالی
نگرش صحیح به اصلاحات مالیاتی
رجوع به افزایش درآمدهای مالیاتی برای پوشش کسری بودجه را چگونه ارزیابی میکنید؟
کشور ما به شدت نیاز به اصلاحات مالیاتی دارد و سیاستهای مالیاتی باید به روز شود ولی اینکه انتظار داشته باشیم به محض اینکه این سیاستها اصلاح شد ما نتیجه آن را ببینیم و بتوانیم کسری بودجه [5] را با آن پوشش بدهیم یک امید واهی است زیرا هیچ کشوری قادر نبوده در شرایط رکودی نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص را افزایش بدهد.
بیشتر بخوانید: اختیار فروش چیست؟
تاثیر کم مولدسازی داراییها
روش دیگری که دولت پیش گرفته است تامین درآمدهای دولت از طریق فروش داراییها است. آیا این کار موفقیت آمیز خواهد بود؟
وزارت اقتصاد معتقد است باید از محل فروش سهام اقدام به تامین کسری بودجه کند که بخشی از این سیاست درست و بخش دیگر آن امکانپذیر نیست.
این کار در ایران امکانپذیر نیست زیرا کشورهایی که اقدام به مولدسازی میکنند دستگاه عریض و طویلی برای این کار دارند اما ما این سازوکار را نداریم و باید آن را ایجاد کنیم تا بتوانیم در آینده از محل مولدسازی درآمد داشته باشیم.
همچنین مولدسازی داراییها خودش نیاز به هزینه دارد بنابراین سالیان سال پس از شروع مولدسازی این درآمدها وارد بودجه جاری دولت نخواهد شد.
بیشتر بخوانید: اختیار معامله خنثی یا بی تفاوت چیست؟
فرصتسوزی در مولدسازی داراییها
پس یعنی دولت نباید اقدام به فروش داراییهایش در بازار سرمایه بکند؟
وقتی بازار سهام داغ است و تقاضا وجود دارد باید دولت از این پنجره برای مدیریت بازار عرضه سهام دولتی و تامین کسری بودجه خود استفاده کند ولی دولت با تاخیر زیادی اقدام به این کار کرد. در حالی از بهمن تا امروز قیمت سهمها دوبرابر شده است و دلیل این تاخیر هم این بود که دولت میخواست از روشی مثل ETF ها استفاده کند و هدف هم چیزی جز حفظ کنترل مدیریتی دولت در این شرکتها نبود.
اینگونه نه مولدسازی انجام شد و نه فرصتی برای تامین بودجه در اختیار دولت قرار گرفت و تنها راهی که برای دولت باقی میماند انتشار اوراق خواهد بود و چه خوب بود که دولت زودتر این کار را میکرد و اینگونه است که ما خودخواسته وارد شرایطی سخت شدیم.
بیشتر بخوانید: انواع کلاسهای دارایی
عملیات بازار باز و سیاستهای طرف عرضه
بنظر میرسد مردم استقبال چندانی هم از این ETF ها نکردهاند؛ دلیلش را چه میدانید؟
خب مردم با این روش آشنا نبودند و دولت هم نتوانست افکار عمومی را قانع کند و سیاست شکست خورد. دولت باید کارشناسان اقتصادی را قانع میکرد، و من بعید میدانم این سیاست با موفقیت پیش برود. ایکاش همین سهامهای بانکی، بیمهای و پتروشیمی زمانی که تقاضای زیادی وجود داشت عرضه میشد.
توصیه من این است که به سمت عملیات بازار باز [6] برویم ولی این عملیات دارد معکوس انجام میشود؛ نرخ سپرده را کاهش میدهند و میگویند این نتیجه عملیات بازار باز است درحالیکه اگر عملیات بازار باز درست اجرا میشد امروز سود سپردهها باید افزایش مییافت. نمیشود که در عملیات بازار باز نرخ سود کاهش یابد و یا بجای فروش اقدام به خرید اوراق کنند.
من به سیاستگذاران پیشنهاد میکنم که به سمت انتشار گسترده اوراق بروند و در کوتاهمدت از این محل، بودجه عمرانی را تامین کنند. باید توجه شود که این سیاستها باید متوقف شود زیرا بدون سیاستهای طرف عرضه [7] اقتصاد ما پیشرفت نخواهد کرد.
بیشتر بخوانید: آدام اسمیت
این گفته شما که دولت باید زودتر از فرصت استفاده از بورس بهره میبرد زیرا ممکن است به زودی پنجره آن بسته شود به این معناست که باید منتظر ریزش شاخص باشیم؟
بله، دیر یا زود بازار سهام روزهای اوج خود را کنار خواهد گذاشت و وارد فاز اصلاح می شود مگر اینکه اجازه آزادسازی به شرکتهای بورسی داده شود. اینکه فولاد مبارکه یا شرکتهای فولادی با قیمت کمتر محصولاتشان را در شرکتهای بورسی عرضه کنند و دلال آن را بگیرد و با قیمت بالاتر بفروشد این کار بورس را خفه خواهد کرد. باید شرکتهای بورسی را از شمول قیمتگذاری و تعزیرات خارج کنیم این کار به نفع اقتصاد خواهد بود. این شرکت ها باید اجازه یابند به راحتی سودآوری داشته باشند. به جرئت میگویم علیرغم تحریم، بحران کرونا و تورم اگر این اجازه داده شود هم نرخ تورم کاهش پیدا خواهد کرد و هم رشد اقتصادی خواهیم داشت و هم بورس ما خفه نخواهد شد.
بیشتر بخوانید: دورههای اقتصاد کلان
بیشتر بخوانید: جورج سوروس کیست؟
🎓 یک گام جلوتر از دیگران باشید
در دنیای امروز، درک اقتصاد کلان دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است. دوره جامع اقتصاد کلان به شما کمک میکند بازارها، تصمیمات دولتها و روندهای جهانی را با نگاهی تحلیلی و دقیق بررسی کنید.
همین امروز یادگیری را آغاز کنید.
4 دیدگاه
به گفتگوی ما بپیوندید و دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.
درود بر استاد ارجمند آقای دکتر سعدوندی.
آقای دکتر در این مقاله و همچنین در پادکست سکه فرمودید که درآمد ارزی حاصل از فروش نفت باید از بودجه ریالی جدا شده و صرف ساخت زیر ساختها (برای مثال ساخت بندر، راه آهن و غیره) گردد. من منظورتان را متوجه نشدم، آیا منظورتان این است که دلار حاصل از فروش نفت مستقیم به پیمانکاران ساخت این پروژه ها داده شود؟
لطفاً در صورت امکان در خصوص نحوه صحیح استفاده از درآمد نفتی مقاله ای کامل (البته به زبانی ساده) بنویسد. همچنین در کانال تلگرامیتان منابعی ساده برای فهم اصطلاحات و مفاهیم اقتصادی برای ما اقتصاد نخوانده ها معرفی کنید.
با تشکر از تلاش وافر شما در جهت ارتقاء سطح دانش اقتصادی این مرز و بوم
با سلام و سپاس
بله درآمد ارزی حاصل از فروش ثروت نباید مستقیم از سوی دولت یا بانک مرکزی به ریال تبدیل شود. پس چاره ای نیست مگر پیمانکار خارجی استخدام و این منابع صرف احداث زیرساختهایی با بهترین کیفیت شود.
با تشکر.
آقای دکتر آیا استدلالتان برای عدم سپردن اینگونه پروژه ها به پیمانکاران داخلی به دلایل رانت، عدم برگذاری مناقصه عادلانه، کیفیت نامناسب و یا نداشتن تکنولوژی بالا بر میگردد و یا دلایل دیگری نیز مد نظر میباشد؟ منظورم از این سوال این است که اگر بعضی از این پروژه ها را به پیمانکار داخلی با کیفیت سپرده و به جای ریال، دلار پرداخت کنیم آیا در بازار ارز خللی ایجاد میشود؟
درود بر شما. متاسفانه پرداخت دلارى به پيمانكار با كيفيت داخلى در درمان بيمارى هلندى موثر نخواهد بود.