بازار فرابورس چیست؟

فرا بورس چیست؟
تاریخ انتشار: 26 فوریه 2021
زمان مطالعه: 8 دقیقه
مقدمه
بازار سرمایه، اکوسیستمی پویا و متنوع، همواره در حال تکامل است. در این میان، فرابورس نقشی کلیدی ایفا میکند؛ نه فقط به عنوان یک بازار ثانویه، بلکه به عنوان سکویی برای رشد و توسعه کسبوکارهای نوپا و شرکتهای کوچک و متوسط. یکی از ارکان بازار سرمایه کشور به شمار میآید و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار به فعالیت مشغول است.
تصور کنید در دنیایی زندگی میکنیم که تنها شرکتهای بزرگ و شناختهشده فرصت حضور در بازارهای مالی را دارند. چه اتفاقی میافتد؟ نوآوریها محدود میشوند، سرمایهگذاری در ایدههای جدید دشوار میشود و بخش بزرگی از پتانسیل اقتصادی کشور نادیده گرفته میشود. فرابورس دقیقاً برای جلوگیری از این سناریو ایجاد شده است. فرابورس ایران در سال ۱۳۸۷ تأسیس شد تا به توسعه بازارها و ابزارهای مالی کمک کند و نیازهای مالی شرکتها را پوشش دهد.
فرابورس، با پذیرش شرکتهایی با شرایط پذیرش آسانتر، به این کسبوکارها امکان میدهد تا به منابع مالی دسترسی پیدا کنند و رشد خود را تسریع کنند. این بازار، بستری را فراهم میکند که سرمایهگذاران نیز میتوانند در این رشد سهیم شوند و از فرصتهای سرمایهگذاری جدید بهرهمند شوند. از جمله ویژگیهای بارز فرابورس، سهولت در مراحل پذیرش و انجام معاملات اوراق بهادار است.
یکی از جذابیتهای اصلی فرابورس، تنوع بازارهای آن است. شامل انواع بازارهای مختلف است، از جمله بازار اول، دوم و بازار ابزارهای نوین مالی که به ارائه خدمات و محصولات مختلف مالی مربوط میشوند و نیازهای اقتصادی و مالی برای انواع شرکتها را پوشش میدهند. این تنوع، به سرمایهگذاران امکان میدهد تا با توجه به سطح ریسکپذیری و اهداف سرمایهگذاری خود، گزینههای مناسبی را انتخاب کنند.
فرابورس تنها یک بازار برای خرید و فروش سهام نیست؛ بلکه یک اکوسیستم حمایتی است که به رشد و توسعه کسبوکارهای نوپا کمک میکند و فرصتهای جدیدی را برای سرمایهگذاران ایجاد میکند. شامل تأمین مالی آسان و ارزان، افزایش نقد شوندگی سهام، بهرهمندی از معافیتهای مالیاتی و انتقال سریع و کمهزینه سهام است. در این مقاله، به بررسی عمیقتر فرابورس، سازوکار آن، مزایا و چالشهایش خواهیم پرداخت.
فهرست مطالب
تفاوت بورس و فرابورس
بازار سرمایه به دو بخش اصلی تقسیم میشود: بورس و فرابورس. درحالیکه هر دو این بازارها به سرمایهگذاران امکان خرید و فروش اوراق بهادار را میدهند، تفاوتهای اساسی در ساختار، قوانین و فعالیت آنها وجود دارد. در ادامه، این تفاوتها به صورت موردی شرح داده میشود:
1. سطح نظارت و الزامات پذیرش
بورس بازاری است که با نظارت سختگیرانهتر همراه است. شرکتهایی که قصد دارند در بورس پذیرفته شوند، ملزم به رعایت الزامات پیچیدهای چون تعیین حداقل سرمایه، شفافیت بالا در گزارشگری مالی، و عملکرد دورهای مشخص هستند. در مقابل، فرابورس شرایط پذیرش آسانتر و نظارت کمتری دارد. این امکان به شرکتهای کوچک و نوپا اجازه میدهد تا در فرابورس فعالیت کنند.
2. ساختار بازار و طبقهبندی شرکتها
بورس اوراق بهادار به دو بازار اصلی شامل بازار اول و بازار دوم تقسیم میشود. شرکتهای بزرگ با بیشترین شفافیت در بازار اول و شرکتهایی با شرایط ضعیفتر در بازار دوم پذیرفته میشوند. اما فرابورس دارای چندین بازار است: بازار اول، بازار دوم، بازار پایه (که خود به سه تابلو زرد، نارنجی و قرمز تقسیم میشود)، و بازار ابزارهای نوین مالی. این تعدد بازارها در فرابورس نشاندهنده انعطاف بسیار زیاد آن نسبت به بورس است.
3. سطح نقدشوندگی
نقدشوندگی (یعنی توانایی خرید و فروش سریع دارایی بدون تغییر زیاد قیمت) در بورس بیشتر است. بورس به دلیل الزامات سختتر و جذابیت بیشتر برای شرکتها و سرمایهگذاران توانسته نقدشوندگی بالاتری را ارائه دهد. فرابورس، بهویژه در بازارهای پایه، به دلیل شرکتهای کوچکتر و کمتر شناختهشدهای که نوسان قیمتی بیشتری دارند، سطح نقدشوندگی کمتری دارد.
4. شفافیت اطلاعات و مخاطرات
یکی از نقاط قوت بورس، الزامات شفافیت مالی است. شرکتهایی که در بورس پذیرفته میشوند موظفاند گزارشهای مالی دقیق و در دسترس عموم ارائه دهند. در فرابورس، به خصوص در بازار پایه، جزئیات شفافیت اطلاعات کمتر است و این میتواند به معنای افزایش ریسک برای سرمایهگذاران باشد. از طرفی، عدم نظارت سنگین در فرابورس انعطاف بیشتری را برای طرفین معامله فراهم میکند.
5. نوع سرمایهگذاری و اهداف سرمایهگذاران
بورس بیشتر پذیرای سرمایهگذارانی است که به دنبال شرکتهای بزرگ، پایدار و سودآور هستند. شرکتهای فهرستشده در بورس معمولاً پیشینه قویتری دارند. در مقابل، فرابورس بستری مناسب برای سرمایهگذاران ریسکپذیرتر است که به دنبال شناسایی فرصتهای رشد بالا در شرکتهای کوچکتر یا استارتاپها هستند.
در این دورهٔ آموزشی، نحوه ساز و کار نظام بانکی و تعامل در بازار بین بانکی، همچنین نحوه خلق و محو پول را یاد میگیرید؛ تا به سطح بالاتری در تحلیل برسید و عملکرد بهتری در بازارهای مالی داشته باشید.
مزایای فرابورس نسبت به بورس
بازار فرابورس در کنار مزایای مشترکی که با بورس دارد، به دلیل انعطافپذیری و ساختار خاص خود، ویژگیهایی منحصر به فرد ارائه میدهد که در جذب شرکتهای کوچکتر و سرمایهگذاران ریسکپذیر مؤثر است. در اینجا پنج مزیت اصلی فرابورس نسبت به بورس بررسی میشود:
1. شرایط آسانتر برای پذیرش شرکتها
یکی از بزرگترین مزایای فرابورس، شرایط سادهتر برای پذیرش شرکتهاست. برخلاف بورس که الزامات سختگیرانهای از قبیل حداقل سرمایه، سابقه سودآوری و شفافیتهای مالی گسترده دارد، فرابورس به شرکتها آزادی بیشتری در ارائه اطلاعات و شرایط پذیرش میدهد. این امر به شرکتهای کوچک و نوپا فرصت ورود به بازار سرمایه را میدهد.
2. انعطاف در معاملات
فرابورس شرایط انعطافپذیرتری را در مقایسه با بورس برای طرفین معامله فراهم میکند. بسیاری از قراردادها در فرابورس به صورت دوطرفه و با توافق طرفین صورت میگیرند، درحالیکه در بورس تمامی دستورالعملها و معاملات به شدت استاندارد شده و تحت قوانین خاص انجام میشود.
3. تنوع بیشتر در ابزارهای مالی
فرابورس بستری مناسب برای ارائه ابزارهای نوین مالی نظیر صکوک، اوراق مشتقه و اوراق خزانه اسلامی است. این ابزارها برای سرمایهگذاران متنوع ایجاد شدهاند که به دنبال گزینههای سرمایهگذاری جایگزین هستند. در بورس، تمرکز بیشتری بر معاملات سهام است و تنوع کمتر است.
4. هزینههای پایینتر پذیرش و تأمین مالی
ورود به بازار فرابورس هزینههای کمتری برای شرکتها به همراه دارد. هزینههای بالای پذیرش در بورس و رعایت استانداردهای پیچیده میتواند برای بسیاری از شرکتهای کوچک چالشبرانگیز باشد. اما در فرابورس، شرکتها با موانع کمتری برای تأمین مالی و ورود به بازار سرمایه روبهرو میشوند.
5. دسترسی برای شرکتهای کوچک و متوسط
فرابورس، برخلاف بورس که عمدتاً پذیرای شرکتهای بزرگ و خوشنام است، فرصتی ویژه برای شرکتهای کوچکتر فراهم میکند. این شرکتها که ممکن است هنوز به سودآوری قابلتوجه نرسیده باشند اما پتانسیل رشد دارند، میتوانند از طریق فرابورس به منابع مالی دست پیدا کنند و در مسیر توسعه گام بردارند. این ویژگی باعث میشود فرابورس به توسعه اقتصادی و تقویت نوآوری در کشور کمک کند.

انواع بازارهای فرابورس
فرابورس ایران با طراحی بازارهای مختلف، تلاش کرده تا نیازهای متنوع شرکتها و سرمایهگذاران را پاسخ دهد. این بازارها هر کدام شرایط و قوانین خاص خود را دارند که در ادامه به تفکیک پنج بازار اصلی فرابورس شرح داده میشود:
1. بازار اول فرابورس
بازار اول فرابورس به عنوان یکی از بازارهای اصلی فرابورس طراحی شده است تا شرکتهایی که از لحاظ مالی و عملکردی در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند اما هنوز آماده پذیرش در بورس اوراق بهادار نیستند، بتوانند در آن فعالیت داشته باشند. این بازار به شرکتهایی اختصاص دارد که میخواهند شفافیت مالی خود را نمایش دهند و به یک شبکه گستردهتر از سرمایهگذاران دسترسی پیدا کنند. شفافیت بیشتر صورتهای مالی و سابقه فعالیتهای مناسب این شرکتها باعث میشود که تا حدودی مورد اعتمادتر باشند. این بازار نقش مهمی در پل زدن بین شرکتهای در حال رشد و بورسهای اصلی ایفا میکند و به خصوص برای شرکتهایی که به دنبال افزایش سطح جذب سرمایه هستند، گزینهای ایدهآل است.
2. بازار دوم فرابورس
بازار دوم فرابورس برای خدمت رسانی به شرکتهای کوچکتر و نوپا طراحی شده است. این بازار به ویژه برای شرکتهایی که ممکن است دارای سابقه فعالیت طولانیمدت نباشند یا هنوز به سوددهی پایدار نرسیدهاند، بسیار مناسب است. شرکتهای تازهتأسیس یا در حال رشد میتوانند از این بازار برای جذب سرمایهگذارانی که به ریسکپذیری بیشتری علاقمند هستند، بهرهمند شوند. بازار دوم به شرکتها کمک میکند تا با ارائه اطلاعات مالی و عملکردی مورد نیاز سرمایهگذاران، فرصتهای رشد و توسعه خود را افزایش دهند.
3. بازار پایه
بازار پایه یکی از منحصر به فردترین بازارهای فرابورس است که خود شامل سه تابلو به نامهای زرد، نارنجی و قرمز میباشد. این بازار برای شرکتهایی در نظر گرفته شده که شرایط پذیرش در بازار اول و دوم را ندارند. هر کدام از تابلوها نمایانگر سطح متفاوتی از ریسک هستند؛ تابلو زرد با کمترین میزان ریسک و تابلو قرمز با بالاترین میزان ریسک مواجه است. این ساختار به شرکتهایی که شفافیت کمتری دارند یا در وضعیت مالی نامطلوبی به سر میبرند اما همچنان مایل به تامین مالی از طریق بازار سرمایه هستند، فرصت مناسبی برای حضور و فعالیت میدهد.
4. بازار ابزارهای نوین مالی
بازار ابزارهای نوین مالی یکی از جذابترین بازارها برای سرمایهگذارانی است که به دنبال تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری خود هستند. در این بازار، طیفی از اسناد مالی مانند صکوک، اوراق خزانه اسلامی، و اوراق رهنی معامله میشوند. این ابزارها به سرمایهگذاران امکان میدهند تا با ریسک کمتر و تنوع بیشتر، در طرحهای مالی مختلف سرمایهگذاری کنند. بازار ابزارهای نوین مالی با ارائه گزینههای جایگزین به سهام، ضمن افزایش انعطافپذیری مالی، باعث جذب سرمایهگذاران با سلایق متفاوت میشود.
5. بازار شرکتهای کوچک و متوسط (SME)
بازار شرکتهای کوچک و متوسط یا SME بهصورت ویژه برای حمایت از این دسته از شرکتها طراحی شده است. این بازار با ارائه شرایط پذیرش سادهتر و هزینههای پایینتر، به شرکتهای کوچک و متوسط کمک میکند تا به منابع مالی مورد نیاز خود دسترسی داشته باشند. ضمن اینکه حضور در این بازار باعث میشود که شرکتهای SME بتوانند شهرت و اعتبار بیشتری کسب کنند و به عنوان یکی از موتورهای محرک نوآوری و کارآفرینی در اقتصاد کشور تأثیر بسزایی داشته باشند. این بازار به شرکتهای SME این امکان را میدهد که ضمن کاهش موانع ورود به بازار سرمایه، رشد و توسعه یابند.
بیشتر بخوانید: 5 نکته طلایی خرید سهام
نحوه سرمایه گذاری در بازار فرابورس
سرمایهگذاری در فرابورس نیاز به آگاهی و طی کردن چند گام مهم دارد. هر سرمایهگذار، با رعایت فرآیند اصولی، میتواند در این بازار به فعالیت بپردازد. در ادامه، نحوه سرمایهگذاری در فرابورس به صورت مرحلهای توضیح داده شده است:
1. اخذ کد بورسی
برای سرمایهگذاری در فرابورس، اولین گام دریافت کد بورسی است. سرمایهگذاران باید از طریق یکی از کارگزاریهای معتبر اقدام کرده و مدارک شناسایی لازم را ارائه دهند. کد بورسی شناسهی مخصوص هر فرد در بازارهای سرمایه است.
2. انتخاب کارگزاری مناسب
پس از دریافت کد بورسی، سرمایهگذار باید یک کارگزاری معتبر انتخاب کند. کارگزاریها واسطهای بین سرمایهگذاران و بازار هستند و بستر انجام معاملات را فراهم میکنند. انتخاب کارگزاری با خدمات بهتر میتواند تجربه بهتری در سرمایهگذاری ایجاد کند.
3. آموزش و تحلیل بازار
سرمایهگذاری در فرابورس، مانند هر بازار مالی دیگر، نیازمند آگاهی و تحلیل است. سرمایهگذاران باید با استفاده از منابع آموزشی و تحلیلهای بازار، شرکتها و ابزارهای مالی مناسب را شناسایی کرده و تصمیمات آگاهانه اتخاذ کنند.
4. تنوعبخشی به سرمایهگذاری
یکی از اصول مهم سرمایهگذاری، تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری است. در فرابورس میتوان علاوه بر خرید سهام، در ابزارهایی مثل صکوک و اوراق خزانه اسلامی نیز سرمایهگذاری کرد تا ریسک کلی کاهش یابد و بازدهی متناسب با اهداف مالی حاصل شود.
5. پیگیری و مدیریت سرمایهگذاری ها
پس از سرمایهگذاری، پیگیری مداوم عملکرد بازار و اخبار مرتبط با شرکتها ضروری است. سرمایه گذاران باید با توجه به تغییرات بازار، تصمیمات خود را بازنگری کرده و در صورت نیاز، سبد سرمایهگذاری خود را تعدیل کنند. داشتن استراتژی بلندمدت نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
بیشتر بخوانید: بورس چیست؟
جمع بندی
فرابورس ایران، یک بازار خارج از بورس (Over-the-Counter) است که به منظور فراهم کردن بستری برای شرکتها و سرمایهگذارانی که به دنبال انعطافپذیری بیشتر و شرایط پذیرش آسانتر هستند، ایجاد شده است. این بازار، مجموعهای متنوع از شرکتها را شامل میشود، از شرکتهای نوپا و کوچک گرفته تا شرکتهایی با سابقه فعالیت بیشتر که هنوز شرایط لازم برای ورود به بورس اصلی را ندارند. فرابورس با ایجاد بازارهای مختلف، تلاش میکند تا نیازهای گوناگون شرکتها و سرمایهگذاران را برآورده سازد و فرصتهای جدیدی را برای رشد و توسعه اقتصادی فراهم آورد.
بازارهای فرابورس شامل بازار اول، دوم، پایه، ابزارهای نوین مالی و شرکتهای کوچک و متوسط (SME) میشوند. هر یک از این بازارها، ویژگیها و شرایط خاص خود را دارند. بازار اول برای شرکتهایی با وضعیت مالی نسبتاً مطلوب، بازار دوم برای شرکتهای نوپا و کوچکتر، بازار پایه برای شرکتهایی با شفافیت کمتر، بازار ابزارهای نوین مالی برای اوراق بدهی و سایر ابزارهای مالی پیچیده، و بازار SME برای حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط طراحی شدهاند. این تنوع بازاری، امکان دسترسی به منابع مالی و سرمایهگذاری را برای طیف گستردهتری از فعالان اقتصادی فراهم میکند.
فرابورس ایران با ارائه فرصتهای متنوع سرمایهگذاری و تامین مالی، نقش مهمی در توسعه بازار سرمایه کشور ایفا میکند. این بازار، شرکتها را قادر میسازد تا بدون مواجهه با الزامات سختگیرانه بورس، سرمایه جذب کنند و رشد کنند. همچنین، سرمایهگذاران میتوانند به ابزارهای مالی متنوعتری دسترسی داشته باشند و ریسک سرمایهگذاری خود را مدیریت کنند. با این حال، سرمایهگذاری در فرابورس نیازمند دقت و بررسی بیشتری است، زیرا شرکتهای حاضر در این بازار ممکن است شفافیت کمتری نسبت به شرکتهای بورسی داشته باشند.
بازار پایه فرابورس، با تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز، سطوح مختلف ریسک را به سرمایهگذاران نشان میدهد و این امکان را فراهم میکند تا با توجه به میزان ریسکپذیری خود، در شرکتهای مختلف سرمایهگذاری کنند. بازار ابزارهای نوین مالی نیز با ارائه اوراق بدهی متنوع، فرصتهای جدیدی را برای سرمایهگذاری با درآمد ثابت ایجاد میکند. بازار SME نیز با حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط، نقش مهمی در ایجاد اشتغال و نوآوری در کشور دارد.
با توجه به پویایی و تنوع بازارهای فرابورس، این سوال مطرح میشود که چگونه میتوان با استفاده از تحلیل دقیق و شناخت کامل از ریسکها و فرصتها، بهترین تصمیمات سرمایهگذاری را در این بازار اتخاذ کرد و به سودآوری مستمر دست یافت؟
منابع مقاله
نویسنده
فاطمه زهرا بذرگر
محقق بازارهای مالی
دانشجو اقتصاد
ناظر علمی

دکتر علی سعدوندی
دکترای تخصصی اقتصاد
MBA Finance
FRM
دیدگاهتان را بنویسید